Η Θεσσαλονίκη και ο Τσίπρας της ανυπόταχτης ουτοπίας

Η Θεσσαλονίκη έχει μια παράξενη θέση στην πολιτική διαδρομή του Αλέξη Τσίπρα. Είναι η πόλη στην οποία οι υποσχέσεις του αποκτούν πάντοτε μια σχεδόν μεταφυσική αυτοπεποίθηση: οι αριθμοί υποχωρούν, οι περιορισμοί γίνονται διαπραγματεύσιμοι και η πολιτική βούληση παρουσιάζεται ως δύναμη ικανή να λυγίσει την πραγματικότητα.

Το 2014 ήταν το περίφημο Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης. Το 2026 είναι το Εθνικό Σχέδιο Ανασυγκρότησης της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης. Άλλαξε το κόμμα, άλλαξαν ορισμένες λέξεις, ωρίμασε το σκηνικό. Αυτό που δεν άλλαξε είναι η βαθιά πίστη του Τσίπρα ότι η υπόσχεση μπορεί να προηγείται της απόδειξης.

Η νέα του παρουσία στη Θεσσαλονίκη δεν ήταν μια πρόχειρη ομιλία. Είχε πολιτική αρχιτεκτονική, σαφή κοινωνική στόχευση και μέτρα που απαντούν σε υπαρκτά προβλήματα: χαμηλοί μισθοί, ακρίβεια, στεγαστική κρίση, ενεργειακό κόστος, δημογραφική ερήμωση της περιφέρειας. Όποιος τα απορρίπτει όλα συλλήβδην ως λαϊκισμό, αρνείται να δει την πραγματικότητα που επιτρέπει στον λαϊκισμό να επιστρέφει.

Όμως όποιος ακούει τις εξαγγελίες χωρίς να θυμάται ποιος τις εκφωνεί, αρνείται να δει την άλλη μισή πραγματικότητα.

Ένα πρόγραμμα που υπόσχεται σχεδόν τα πάντα

Κατώτατος μισθός 1.000 ευρώ από το 2027. Μέσος μισθός 1.800 ευρώ στο τέλος της τετραετίας. ΦΠΑ 6% στα βασικά αγαθά. Δωρεάν αστικές συγκοινωνίες. Μηδενική συμμετοχή των συνταξιούχων στα φάρμακα. Μείωση 30% στους λογαριασμούς ρεύματος. Πενήντα χιλιάδες προσιτές κατοικίες. Κατάργηση των Πανελλαδικών. Υποτροφίες 500 ευρώ σε 80.000 φοιτητές. Δώδεκα δισεκατομμύρια για ένα νέο Εθνικό Ταμείο Σύγκλισης.

Αν απομονώσει κανείς κάθε πρόταση, θα βρει πίσω της μια κοινωνική ανάγκη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν όλα τα μέτρα μπαίνουν ταυτόχρονα στο ίδιο καλάθι και παρουσιάζονται ως ένα ενιαίο, άμεσα εφαρμόσιμο σχέδιο.

Η πολιτική δεν κρίνεται μόνο από το αν διατυπώνει τους σωστούς στόχους. Κρίνεται και από το αν εξηγεί πειστικά ποιος πληρώνει, σε πόσο χρόνο, με ποιον μηχανισμό και με ποιες προτεραιότητες.

Ο Τσίπρας έδωσε απαντήσεις: «Πατριωτική Εισφορά» στο πλουσιότερο 1%, ανακατανομή υφιστάμενων πόρων, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων, αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας. Δεν είναι ανύπαρκτες πηγές χρηματοδότησης. Παραμένουν, όμως, περισσότερο περίγραμμα πολιτικής πρόθεσης παρά ολοκληρωμένη δημοσιονομική απόδειξη.

Και ύστερα υπάρχει η ίδια η λέξη «πατριωτική» μπροστά από έναν φόρο. Πρόκειται για επικοινωνιακό εύρημα που επιχειρεί να μετατρέψει μια φορολογική επιβάρυνση σε ηθικό καθήκον. Η φορολογική δικαιοσύνη μπορεί και πρέπει να συζητηθεί. Δεν χρειάζεται, όμως, πατριωτικά πιστοποιητικά ούτε ενοχοποίηση όσων ζητούν πρώτα να δουν τα όρια, τις εξαιρέσεις και τις πραγματικές συνέπειες ενός νέου φόρου περιουσίας.

Η μνήμη του 2015 δεν διαγράφεται με νέο λογότυπο

Το μεγαλύτερο πρόβλημα του Αλέξη Τσίπρα δεν είναι λογιστικό. Είναι πολιτικό και αφορά την αξιοπιστία του.

Δεν επιστρέφει στη δημόσια ζωή ως ένας καινούργιος πολιτικός που ζητά για πρώτη φορά την εμπιστοσύνη των πολιτών. Έχει κυβερνήσει. Έχει διαπραγματευτεί. Έχει υποσχεθεί κατάργηση μνημονίων και έχει υπογράψει νέο μνημόνιο. Έχει ζητήσει από τους πολίτες να απορρίψουν μία συμφωνία και στη συνέχεια εφάρμοσε μια άλλη, ακόμη βαρύτερη.

Μπορεί κάποιος να αναγνωρίσει τις ασφυκτικές συνθήκες εκείνης της περιόδου, τους συσχετισμούς στην Ευρώπη και τα λάθη των προηγούμενων κυβερνήσεων. Δεν μπορεί, όμως, να απαιτεί από την κοινωνία να αντιμετωπίσει την περίοδο 2015–2019 σαν ένα ιστορικό ατύχημα χωρίς πολιτικό ιδιοκτήτη.

Στην ομιλία της Θεσσαλονίκης ακούστηκε εκτενής κριτική για την τελευταία επταετία. Δεν ακούστηκε αντίστοιχη αυτοκριτική για τα χρόνια της δικής του διακυβέρνησης.

Αυτό είναι το βασικό κενό της νέας πολιτικής του ταυτότητας. Ο Τσίπρας θέλει να εμφανιστεί ως η διορθωμένη εκδοχή του εαυτού του, χωρίς να εξηγήσει καθαρά τι θεωρεί λανθασμένο στην προηγούμενη. Αλλά η πολιτική ωρίμανση δεν αποδεικνύεται με την αλλαγή ονόματος ενός κόμματος. Αποδεικνύεται με τη δύσκολη παραδοχή των λαθών.

Η κυβέρνηση βρήκε τον αντίπαλο που τη βολεύει

Από την άλλη πλευρά, η κυβερνητική απάντηση ήταν υπερβολικά προβλέψιμη. Ο Παύλος Μαρινάκης μίλησε για πρόσθετο κόστος 13 δισ. ευρώ, «κάλπικες υποσχέσεις» και επανάληψη της συνταγής του 2014.

Η ιστορική σύγκριση έχει πολιτική βάση. Η κοστολόγηση, όμως, δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητα ακριβής επειδή ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση.

Όταν αθροίζονται μόνιμες παροχές, επενδύσεις τετραετίας, δανειακοί πόροι, συγχρηματοδοτούμενα έργα και σταδιακά εφαρμοζόμενα μέτρα, χρειάζεται να γνωρίζουμε τη μεθοδολογία. Διαφορετικά, το «13 δισ.» λειτουργεί περισσότερο ως πολιτικό πρωτοσέλιδο παρά ως ουδέτερη δημοσιονομική μελέτη.

Η πρόταση της ΕΛ.Α.Σ. να εξεταστούν τόσο το δικό της πρόγραμμα όσο και οι κυβερνητικές εξαγγελίες από το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο, με κοινές παραδοχές και δημοσιευμένα στοιχεία, είναι εύλογη. Αν το πρόγραμμα του Τσίπρα δεν βγαίνει, αυτό πρέπει να αποδειχθεί με διαφανή αριθμητική. Όχι με ένα ανώνυμο σημείωμα που εμφανίζεται πριν ακόμη σβήσουν τα φώτα της εκδήλωσης.

Η κυβέρνηση έχει έναν επιπλέον λόγο να υπερτονίζει την επιστροφή Τσίπρα. Η αναβίωση του διπόλου Μητσοτάκης ή Τσίπρας τη διευκολύνει. Της επιτρέπει να μετακινεί τη συζήτηση από τη σημερινή ακρίβεια, τη λειτουργία των θεσμών, τα σκάνδαλα, τη στέγη και την ποιότητα του κράτους σε ένα γνώριμο ερώτημα φόβου: «Θέλετε να επιστρέψετε στο 2015;».

Όμως η αποτυχία ή η αναξιοπιστία του Τσίπρα δεν αποτελεί μόνιμο πιστοποιητικό επιτυχίας για τη Νέα Δημοκρατία.

Το ΠΑΣΟΚ και η μάχη της πατρότητας

Το ΠΑΣΟΚ κατηγόρησε τον Αλέξη Τσίπρα ότι αντέγραψε το 80% του προγράμματός του, παρουσιάζοντας ως δικό του το αίτημα της ευρωπαϊκής σύγκλισης και μετονομάζοντας το Ταμείο Εθνικού Πλούτου σε Ταμείο Εθνικής Σύγκλισης.

Η κριτική έχει πολιτικό ενδιαφέρον, επειδή αποκαλύπτει την πραγματική μάχη που διεξάγεται στον χώρο της αντιπολίτευσης: όχι μόνο ποιος έχει καλύτερες προτάσεις, αλλά ποιος θα αναγνωριστεί ως ο αυθεντικός φορέας τους.

Ωστόσο, κοινωνικές κατοικίες, φορολογική δικαιοσύνη, σύγκλιση με την Ευρώπη και ενίσχυση των μισθών δεν αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία κανενός κόμματος. Η ουσιαστική διαφορά δεν θα κριθεί από το ποιος χρησιμοποίησε πρώτος έναν τίτλο, αλλά από το ποιος διαθέτει το πιο συγκεκριμένο, αξιόπιστο και εφαρμόσιμο σχέδιο.

Το ΠΑΣΟΚ σωστά υπενθυμίζει τις αντιφάσεις της διακυβέρνησης Τσίπρα. Δεν αρκεί, όμως, να λειτουργεί ως ιστορικός κατήγορός του. Πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να μετατρέψει τη θεσμική του σοβαρότητα σε κοινωνική δυναμική και κυβερνητική προοπτική.

Η ουτοπία ως πολιτική μέθοδος

Ο Αλέξης Τσίπρας παραμένει ένας εξαιρετικά ικανός αφηγητής. Καταλαβαίνει την κοινωνική κόπωση, εντοπίζει τις ρωγμές της κυβερνητικής πολιτικής και προσφέρει ένα εύληπτο σχήμα ελπίδας απέναντι στη διαχείριση της καθημερινότητας.

Η «ανυπόταχτη ουτοπία» του έχει πραγματική πολιτική δύναμη, επειδή μιλά σε ανθρώπους που δεν περιμένουν πλέον πολλά από τη σημερινή κατάσταση. Το πρόβλημα είναι ότι η ουτοπία γίνεται επικίνδυνη όταν παρουσιάζεται ως αναλυτικός προϋπολογισμός και η επιθυμία ως εγγυημένο αποτέλεσμα.

Ο Τσίπρας δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι μπορεί να υποσχεθεί. Αυτό το έχει ήδη αποδείξει. Χρειάζεται να αποδείξει ότι έμαθε να μετρά, να ιεραρχεί και κυρίως να θυμάται.

Και η κυβέρνηση δεν χρειάζεται να μας εξηγήσει για ακόμη μία φορά ποιος ήταν ο Τσίπρας το 2015. Χρειάζεται να αποδείξει γιατί, ύστερα από επτά χρόνια εξουσίας, υπάρχουν ακόμη τόσοι πολίτες έτοιμοι να ακούσουν ξανά τις υποσχέσεις του.

Γιατί η επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα δεν είναι μόνο προϊόν της δικής του φιλοδοξίας. Είναι και καθρέφτης των κενών που άφησε η κυβέρνηση, της αδυναμίας της αντιπολίτευσης και μιας κοινωνίας που εξακολουθεί να αναζητά διέξοδο.

Η Θεσσαλονίκη τού πρόσφερε ξανά τη σκηνή. Αυτή τη φορά, όμως, το ακροατήριο έχει μνήμη. Και δικαιούται να απαιτεί κάτι περισσότερο από μια ωραία εκδοχή του μέλλοντος: να μάθει με ακρίβεια πόσο κοστίζει, ποιος θα την πληρώσει και γιατί πρέπει να εμπιστευτεί εκείνον που την περιγράφει.