Ακόμα κι αν τα ρομπότ καταλάβουν τον κόσμο, η δημοσιογραφία θα παραμένει ρεπορτάζ

✍️ Του Φοίβου Παπαδάκη

Κάθε μεγάλη τεχνολογική αλλαγή συνοδεύεται σχεδόν πάντα από την ίδια πρόβλεψη: «Αυτή τη φορά τελειώσαμε». Σήμερα, στη θέση της μεγάλης απειλής βρίσκεται η τεχνητή νοημοσύνη (AI). Θα πάρει τις δουλειές των δημοσιογράφων, θα γεμίσει το διαδίκτυο με πανομοιότυπα κείμενα, θα καταργήσει τις αίθουσες σύνταξης και, στο τέλος, δεν θα γνωρίζουμε αν αυτά που διαβάζουμε γράφτηκαν από άνθρωπο ή από μηχανή.

Ορισμένοι από αυτούς τους φόβους δεν είναι αβάσιμοι. Το βασικό πρόβλημα, όμως, δεν είναι η ίδια η τεχνολογία. Είναι ποιος τη χρησιμοποιεί, με ποιον τρόπο, με ποια εκπαίδευση, με ποιους κανόνες και για ποιον σκοπό. Όπως πάντα, θα πω εγώ και ανάλογα πόσα χρήματα έχει να διαθέσει…

Το λέω έχοντας χρησιμοποιήσει εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μέσα στην πραγματική, καθημερινή λειτουργία ενός ενημερωτικού μέσου. Όχι ως θεωρητικός παρατηρητής και όχι στο πλαίσιο ενός συνεδρίου για το μέλλον της ενημέρωσης, αλλά μέσα στην πίεση της είδησης, των προθεσμιών και της συνεχούς ροής.

Το AI μπορεί να οργανώσει γρήγορα ένα μεγάλο σύνολο πληροφοριών, να βοηθήσει στη δομή ενός κειμένου, να απομαγνητοφωνήσει μια συνέντευξη, να προτείνει τίτλους, να διορθώσει γλωσσικές αδυναμίες ή να απαλλάξει έναν δημοσιογράφο από επαναλαμβανόμενες εργασίες. Μπορεί να γίνει ένας εξαιρετικά χρήσιμος βοηθός.

Αλλά…

Δεν μπορεί, όμως, να κάνει ρεπορτάζ.

Δεν μπορεί να τηλεφωνήσει σε μια πηγή που γνωρίζεις εδώ και χρόνια και να αντιληφθεί, από μια μικρή παύση στη φωνή της, ότι κάτι δεν πάει καλά. Δεν μπορεί να σταθεί απέναντι σε έναν άνθρωπο που φοβάται να μιλήσει και να κερδίσει την εμπιστοσύνη του. Δεν μπορεί να βρεθεί σε μια φωτιά, σε ένα δικαστήριο, έξω από ένα αστυνομικό τμήμα ή μέσα σε μια κοινωνία που βράζει. Δεν μπορεί να υποψιαστεί ότι η επίσημη εκδοχή έχει κενά επειδή έχει ξαναδεί το ίδιο έργο. Και, κυρίως, δεν μπορεί να αναλάβει πραγματικά την ευθύνη όταν κάτι δημοσιευτεί λανθασμένα.

Η τεχνητή νοημοσύνη παράγει πιθανές απαντήσεις. Η δημοσιογραφία αναζητά την αλήθεια — όσο δύσκολη, σύνθετη και σχετική κι αν είναι αυτή. Και αυτό θέλει αντίληψη…

Η εκπαίδευση δεν είναι ατομική υπόθεση του δημοσιογράφου

Δεν μπορεί μια επιχείρηση ΜΜΕ να δίνει σε έναν εργαζόμενο πρόσβαση σε ένα εργαλείο AI, να του ζητά από την επόμενη ημέρα να παράγει διπλάσιο αριθμό άρθρων και να θεωρεί ότι ολοκλήρωσε την «ψηφιακή της μετάβαση».

Η εργοδοσία οφείλει να εκπαιδεύσει ουσιαστικά τους δημοσιογράφους της. Να εξηγήσει ποια εργαλεία μπορούν να χρησιμοποιούνται, για ποιες εργασίες, ποια δεδομένα δεν πρέπει ποτέ να εισάγονται σε αυτά και πώς προστατεύονται οι προσωπικές πληροφορίες και οι δημοσιογραφικές πηγές. Να θεσπίσει σαφή πρωτόκολλα διασταύρωσης, ανθρώπινου ελέγχου και διόρθωσης λαθών.

Ο δημοσιογράφος πρέπει να γνωρίζει ότι το AI μπορεί να επινοήσει ένα γεγονός, μια δήλωση, ακόμη και μια πηγή με απόλυτη γλωσσική αυτοπεποίθηση. Πρέπει να μάθει να το αμφισβητεί, όχι να το αντιμετωπίζει ως ψηφιακό παντογνώστη.

Και υπάρχει ακόμη ένα κρίσιμο ερώτημα: Τι κάνει η επιχείρηση με τον χρόνο που εξοικονομεί η τεχνολογία;

Τον επιστρέφει στον δημοσιογράφο, ώστε να ερευνήσει περισσότερο, να τηλεφωνήσει σε ακόμη μία πηγή και να διασταυρώσει καλύτερα μια πληροφορία; Ή χρησιμοποιεί το AI ως πρόσχημα για απολύσεις, εξουθένωση και μαζική παραγωγή φθηνού περιεχομένου;

Αν η τεχνητή νοημοσύνη μάς εξοικονομεί μισή ώρα από μια μηχανική εργασία, αυτή η μισή ώρα πρέπει να επιστρέφει στο ρεπορτάζ. Διαφορετικά, δεν έχουμε τεχνολογική πρόοδο. Έχουμε απλώς ένα καινούργιο εργαλείο εργασιακής πίεσης.

Ρύθμιση δεν σημαίνει απαγόρευση

Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην ενημέρωση δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στην καλή πρόθεση των εταιρειών τεχνολογίας, των εκδοτών ή του κάθε δημοσιογράφου ξεχωριστά. Χρειάζεται ουσιαστική ρύθμιση, τόσο σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και σε εθνικό επίπεδο.

Το ευρωπαϊκό AI Act, οι βασικοί κανόνες του οποίου εφαρμόζονται πλέον, αποτελεί μια σημαντική αρχή. Προβλέπει, μεταξύ άλλων, υποχρεώσεις διαφάνειας για περιεχόμενο που έχει δημιουργηθεί ή αλλοιωθεί από AI και για τα deepfakes.

Έχει ενδιαφέρον ότι ακόμη και το ίδιο το ευρωπαϊκό πλαίσιο αναγνωρίζει μια κρίσιμη διάκριση: η υποχρέωση γνωστοποίησης για κείμενο δημοσίου ενδιαφέροντος δεν εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο όταν έχει προηγηθεί ανθρώπινος ή συντακτικός έλεγχος και ένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο διατηρεί τη δημοσιογραφική ευθύνη για τη δημοσίευση. Με άλλα λόγια, σημασία δεν έχει μόνο εάν χρησιμοποιήθηκε AI, αλλά εάν υπήρξε πραγματική ανθρώπινη εποπτεία και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη.

Η Ελλάδα έχει επίσης θεσπίσει το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act, με αρμόδιες εποπτικές αρχές, μηχανισμό καταγγελιών και κυρώσεις. Ωστόσο, η ψήφιση ενός νόμου δεν ολοκληρώνει τη συζήτηση. Την ξεκινά.

Χρειαζόμαστε ειδικότερους κανόνες για τα ΜΜΕ:

• Σαφή ενημέρωση όταν μια εικόνα, ένα βίντεο ή μια φωνή έχει δημιουργηθεί ή αλλοιωθεί τεχνητά.
• Προστασία των προσωπικών δεδομένων, των εμπιστευτικών εγγράφων και της ταυτότητας των πηγών.
• Κατοχύρωση των πνευματικών δικαιωμάτων δημοσιογράφων και εκδοτών, ώστε η πρωτογενής εργασία τους να μη μετατρέπεται σε δωρεάν πρώτη ύλη για κάθε μοντέλο AI.
• Υποχρεωτική εκπαίδευση των εργαζομένων και σαφείς εσωτερικούς κανόνες σε κάθε ενημερωτικό οργανισμό.
• Διαφάνεια ως προς την αυτοματοποιημένη παραγωγή περιεχομένου.
• Πραγματική λογοδοσία, ώστε κανείς να μην μπορεί να κρύβεται πίσω από τη φράση «το έγραψε ο αλγόριθμος».

Στη διαμόρφωση αυτών των κανόνων πρέπει να συμμετέχουν δημοσιογράφοι, ενώσεις εργαζομένων, εκδότες, πανεπιστήμια, ειδικοί στην τεχνολογία και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών. Δεν γίνεται το μέλλον της ενημέρωσης να σχεδιαστεί μόνο από όσους κατασκευάζουν τα εργαλεία ή από εκείνους που βλέπουν σε αυτά αποκλειστικά μια ευκαιρία μείωσης του κόστους.

Το AI μπορεί να γράψει. Δεν μπορεί να υπογράψει.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης βοήθησε στη διατύπωση ενός κειμένου. Το κρίσιμο ζήτημα είναι από πού προήλθε η πληροφορία, ποιος την έλεγξε, ποιος τη διασταύρωσε και ποιος είναι διατεθειμένος να βάλει το όνομά του κάτω από αυτήν.

Η δημοσιογραφία δεν είναι απλώς η σύνταξη προτάσεων. Αν ήταν μόνο αυτό, θα είχε αυτοματοποιηθεί πολύ πριν εμφανιστεί το ChatGPT. Είναι η επιλογή του θέματος, η έρευνα, η πρόσβαση στις πηγές, η κρίση, η αμφισβήτηση, το ένστικτο, η γνώση του πεδίου και η ευθύνη απέναντι στον αναγνώστη.

Το AI δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ούτε ως σωτήρας ούτε ως εχθρός. Είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Στα σωστά χέρια μπορεί να βελτιώσει τη δουλειά ενός δημοσιογράφου και να του δώσει περισσότερο χρόνο για όσα έχουν πραγματική αξία. Στα λάθος χέρια μπορεί να πολλαπλασιάσει την παραπληροφόρηση, την προχειρότητα και την εκμετάλλευση.

Η επιλογή εξακολουθεί να είναι ανθρώπινη.

Τα ρομπότ μπορεί κάποτε να γράφουν τα δελτία ειδήσεων, να παρουσιάζουν εκπομπές ή να γεμίζουν ολόκληρα sites μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Όταν, όμως, μια εξουσία λέει ψέματα, κάποιος θα πρέπει να επιμείνει στην επόμενη ερώτηση. Όταν ένας άνθρωπος φοβάται να μιλήσει, κάποιος θα πρέπει να κερδίσει την εμπιστοσύνη του. Και όταν μια πληροφορία φτάνει σε μια αίθουσα σύνταξης, κάποιος θα πρέπει να σηκώσει το τηλέφωνο και να τη διασταυρώσει.

Γιατί ακόμη κι αν τα ρομπότ καταλάβουν κάποτε τον κόσμο, κάποιος θα πρέπει να τους κάνει ρεπορτάζ…