Από τους «χρεοκοπημένους Έλληνες» στον «ποδοσφαιρικό νάνο»: Το αρχείο απαξίωσης της Bild

Η ιστορική νίκη της Εθνικής Ελλάδας επί της Γερμανίας με 1-0, η πρώτη στην ιστορία της απέναντι στα «πάντσερ», αντί να οδηγήσει μόνο σε ποδοσφαιρική αυτοκριτική, επανέφερε στην επιφάνεια μια γνώριμη ρητορική της γερμανικής Bild.

Η γερμανική εφημερίδα χαρακτήρισε την Ελλάδα «ποδοσφαιρικό νάνο», σε τίτλο για το αποτυχημένο εντός έδρας ντεμπούτο του Γιούργκεν Κλοπ. Μια αναφορά που προκάλεσε δικαιολογημένες αντιδράσεις, καθώς η ομάδα που παρουσιάστηκε ως «νάνος» μόλις είχε πετύχει μια ιστορική νίκη μέσα στη Γερμανία για το Nations League.

Ο χαρακτηρισμός δεν αποτελεί, όμως, μια ατυχή εξαίρεση. Από την περίοδο της οικονομικής κρίσης έως τις πρόσφατες αθλητικές αναμετρήσεις, η Bild έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει τίτλους και εκφράσεις που μετατρέπουν την κριτική σε εθνική απαξίωση.

Ακολουθούν οι χαρακτηριστικότερες καταγεγραμμένες περιπτώσεις.

«Ο ποδοσφαιρικός νάνος φρενάρει τον Κλοπ»

Μετά το ιστορικό 0-1 της Ελλάδας επί της Γερμανίας, η Bild επέλεξε να εστιάσει στο σοκ της γερμανικής ομάδας και όχι στο επίτευγμα της Εθνικής.

Ο τίτλος της για το αποτέλεσμα ανέφερε ότι ο «ποδοσφαιρικός νάνος» σταμάτησε τον Γιούργκεν Κλοπ, παρά το γεγονός ότι στο ίδιο δημοσίευμα γινόταν λόγος για μια νέα «χρυσή γενιά» του ελληνικού ποδοσφαίρου.

Παράλληλα, χρησιμοποιήθηκε η έκφραση «Griechenland-Pleite». Στη γερμανική αθλητική γλώσσα η λέξη «Pleite» μπορεί να περιγράψει μια αποτυχία ή ήττα. Στην περίπτωση της Ελλάδας, όμως, η επιλογή της δεν είναι ουδέτερη: η ίδια λέξη χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον από τη Bild στα χρόνια της οικονομικής κρίσης για τους «χρεοκοπημένους Έλληνες».

Η πλήρης αναφορά στον καυστικό τίτλο της Bild μετά τη νίκη της Ελλάδας ανέδειξε τη μεγάλη διαφορά στον τρόπο με τον οποίο κάλυψαν το αποτέλεσμα τα γερμανικά μέσα.

Ο ΟΦΗ ως «no-name» ομάδα

Λίγες ημέρες νωρίτερα, στο στόχαστρο είχε βρεθεί ο ΟΦΗ. Η Bild παρουσίασε την ομάδα του Ηρακλείου ως «no-name», υποβαθμίζοντας την ιστορία και την παρουσία της στο ελληνικό ποδόσφαιρο.

Η αναφορά προκάλεσε την αντίδραση του δημάρχου Ηρακλείου, Αλέξη Καλοκαιρινού, ο οποίος απάντησε δημόσια στη γερμανική εφημερίδα.

Η απαξιωτική αναφορά της Bild για τον ΟΦΗ δείχνει ότι η προσέγγισή της δεν περιορίζεται σε πολιτικά ή οικονομικά ζητήματα. Η ίδια τεχνική χρησιμοποιείται και στον αθλητισμό: ένας μειωτικός χαρακτηρισμός δημιουργεί μεγαλύτερη ένταση και περισσότερα κλικ.

«Πουλήστε τα νησιά σας, χρεοκοπημένοι Έλληνες»

Ένα από τα πιο διαβόητα δημοσιεύματα της Bild εμφανίστηκε το 2010, στην αρχή της ελληνικής κρίσης χρέους.

Ο τίτλος ανέφερε:

«Πουλήστε τα νησιά σας, χρεοκοπημένοι Έλληνες – και την Ακρόπολη μαζί!»

Στο κείμενο υποστηριζόταν ότι, εφόσον η Ελλάδα χρειαζόταν οικονομική βοήθεια, θα έπρεπε να παραχωρήσει περιουσιακά στοιχεία. Η προκλητική λογική συμπυκνωνόταν στη φράση: «Εσείς παίρνετε χρήματα, εμείς παίρνουμε την Κέρκυρα».

Η Bild δεν περιορίστηκε στην κριτική για τη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών. Μετέτρεψε τα ελληνικά νησιά και την Ακρόπολη σε αντικείμενα μιας υποτιθέμενης συναλλαγής, προσβάλλοντας σύμβολα που αποτελούν μέρος της ιστορικής και πολιτιστικής ταυτότητας της χώρας.

«Αντίο ευρώ» – Η Bild μοίραζε δραχμές στην Ομόνοια

Τον Απρίλιο του 2010 η εφημερίδα προχώρησε ακόμη περισσότερο, δημοσιεύοντας τον τίτλο:

«Αντίο ευρώ! Η Bild επιστρέφει τη δραχμή στους χρεοκοπημένους Έλληνες»

Δημοσιογράφος της εφημερίδας βρέθηκε στην Ομόνοια και μοίραζε παλιά χαρτονομίσματα δραχμών, παρουσιάζοντας τη συμβολική ενέργεια ως απόδειξη ότι οι Έλληνες επιθυμούσαν την επιστροφή στο παλιό νόμισμα.

Το ρεπορτάζ δεν αντιμετώπιζε την Ελλάδα ως ισότιμο κράτος της Ευρωζώνης που βρισκόταν σε βαθιά κρίση, αλλά ως θέαμα. Η οικονομική αγωνία εκατομμυρίων ανθρώπων μετατράπηκε σε επικοινωνιακό παιχνίδι με παλιά χαρτονομίσματα.

«Οι Έλληνες απεργούν αντί να κάνουν οικονομία»

Στην αρχή της κρίσης, η Bild κυκλοφόρησε με τίτλο που κατηγορούσε συλλογικά τους Έλληνες ότι «μαλώνουν και απεργούν αντί να κάνουν οικονομία».

Με αυτόν τον τρόπο, οι αντιδράσεις εργαζομένων και συνταξιούχων στα μέτρα λιτότητας παρουσιάζονταν ως απόδειξη ενός εθνικού ελαττώματος. Η διάκριση μεταξύ κυβέρνησης, κρατικού μηχανισμού και κοινωνίας εξαφανίστηκε και μια ολόκληρη χώρα περιγράφηκε περίπου ως απρόθυμη να αναλάβει τις ευθύνες της.

Την ίδια περίοδο εμφανίστηκε και το λογοπαίγνιο «Ihr griecht nix von uns», μια παραποίηση της γερμανικής φράσης «δεν θα πάρετε τίποτα από εμάς», στην οποία η λέξη «kriegt» αντικαταστάθηκε ώστε να παραπέμπει στους Έλληνες.

Οι «χρεοκοπημένοι Έλληνες» έγιναν μόνιμη ετικέτα

Η έκφραση «Pleite-Griechen», δηλαδή «χρεοκοπημένοι Έλληνες», δεν εμφανίστηκε μία μόνο φορά. Μετατράπηκε σε σταθερή ετικέτα της Bild για τη χώρα και τους πολίτες της.

Χρησιμοποιήθηκε σε ρεπορτάζ για την οικονομική βοήθεια, τις διαδηλώσεις, τις αποφάσεις των ελληνικών κυβερνήσεων και τις σχέσεις Αθήνας–Βερολίνου.

Το πρόβλημα δεν ήταν η αναφορά στον κίνδυνο χρεοκοπίας του ελληνικού Δημοσίου. Ήταν η συλλογική ταύτιση κάθε Έλληνα με τη χρεοκοπία και η δημιουργία της εικόνας ενός λαού που ζητούσε διαρκώς χρήματα από τον Γερμανό φορολογούμενο.

Αναλύσεις για τη δημοσιογραφική κάλυψη της κρίσης έχουν επισημάνει ότι η υπόθεση παρουσιάστηκε συχνά ως ηθική σύγκρουση μεταξύ «ενάρετων» πιστωτών και «ανεύθυνων» Ελλήνων, περιορίζοντας μια σύνθετη ευρωπαϊκή κρίση σε εθνικά στερεότυπα.

«Οι άπληστοι Έλληνες» και η εκστρατεία του «Όχι»

Το 2015, όταν η διαπραγμάτευση της ελληνικής κυβέρνησης με τους δανειστές βρισκόταν στο αποκορύφωμά της, η Bild οργάνωσε εκστρατεία με το σύνθημα:

«Όχι άλλα δισεκατομμύρια για τους άπληστους Έλληνες»

Η εφημερίδα κάλεσε αναγνώστες και Γερμανούς πολιτικούς να φωτογραφηθούν κρατώντας το σχετικό πρωτοσέλιδο. Η οικονομική διαφωνία μετατράπηκε έτσι σε εκστρατεία εναντίον ενός ολόκληρου λαού, ο οποίος χαρακτηρίστηκε συλλήβδην «άπληστος».

Δεν γινόταν πλέον λόγος για ευθύνες κυβερνήσεων, τραπεζών, θεσμών ή ευρωπαϊκών μηχανισμών. Υπήρχαν απλώς οι Γερμανοί που πλήρωναν και οι Έλληνες που απαιτούσαν.

«Από την Αθήνα μόνο ζεστός αέρας»

Τον Ιούνιο του 2015, η Bild δημοσίευσε σχόλιο με τίτλο:

«Από την Αθήνα μόνο ζεστός αέρας»

Στο κείμενο η ελληνική διαπραγμάτευση περιγραφόταν ως «θέατρο», ενώ η κυβέρνηση κατηγορούνταν ότι επιχειρούσε να αποσπάσει οικονομικό κέρδος από την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη.

Παρότι η σκληρή κριτική προς μια κυβέρνηση είναι θεμιτή, η Bild επέλεξε ξανά μια γλώσσα σύγκρουσης, με εκφράσεις περί «παικτών», «τεχνασμάτων» και ανίκανων ιδεολόγων.

Η «Ακρόπολη προς ενοικίαση»

Το 2012 η Bild επανήλθε με τίτλο σύμφωνα με τον οποίο οι «χρεοκοπημένοι Έλληνες» ήθελαν να νοικιάσουν την Ακρόπολη.

Για ακόμη μία φορά, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού χρησιμοποιήθηκε ως σκηνικό για να παρουσιαστεί η Ελλάδα ως χώρα σε κατάσταση διάλυσης, έτοιμη να εκποιήσει ή να ενοικιάσει τα πάντα.

Από την οικονομία στο ποδόσφαιρο

Η Bild είχε μεταφέρει τη ρητορική της οικονομικής κρίσης ακόμη και στις ποδοσφαιρικές αναμετρήσεις Ελλάδας–Γερμανίας.

Πριν από τον προημιτελικό του Euro 2012, δημοσίευμα πρότεινε, σε ειρωνικό ύφος, ο διαιτητής να χρησιμοποιήσει δραχμή αντί για ευρώ στην κλήρωση του αγώνα. Το ποδόσφαιρο παρουσιάστηκε ως συνέχεια της οικονομικής αντιπαράθεσης, με την Ελλάδα ξανά στον ρόλο του αδύναμου και χρεωμένου αντιπάλου.

Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, μετά την πρώτη ελληνική νίκη επί της Γερμανίας, η λέξη «Pleite» και ο χαρακτηρισμός «ποδοσφαιρικός νάνος» δείχνουν ότι ένα μέρος αυτού του λεξιλογίου παραμένει ενεργό.

Δεν εκφράζει το σύνολο των γερμανικών ΜΜΕ

Η Bild δεν ταυτίζεται ούτε με το σύνολο του γερμανικού Τύπου ούτε με τη γερμανική κοινωνία.

Μετά το ιστορικό 0-1, άλλα γερμανικά μέσα εστίασαν στην αγωνιστική αποτυχία της εθνικής τους ομάδας, στην εμφάνιση των Ελλήνων και στην ανάγκη αυτοκριτικής, χωρίς να χρησιμοποιήσουν μειωτικούς χαρακτηρισμούς.

Η διαφορά είναι ουσιαστική. Άλλο η σκληρή κριτική μετά από μια ήττα και άλλο η υποτίμηση του αντιπάλου που νίκησε δίκαια μέσα στο γήπεδο.

Ένα σταθερό δημοσιογραφικό μοντέλο

Η Bild λειτουργεί με τη λογική του ταμπλόιντ: υπερβολή, προσωποποίηση, σύγκρουση και τίτλοι που προκαλούν άμεσο συναίσθημα.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, όμως, αυτό το μοντέλο δημιούργησε ένα αναγνωρίσιμο και επαναλαμβανόμενο μοτίβο:

• «Χρεοκοπημένοι Έλληνες»
• «Άπληστοι Έλληνες»
• Πώληση νησιών και Ακρόπολης
• Επιστροφή στη δραχμή
• «No-name» ελληνική ομάδα
• «Ποδοσφαιρικός νάνος»

Η Ελλάδα αλλάζει ρόλους —οφειλέτης, πολιτικός αντίπαλος ή ποδοσφαιρική ομάδα— αλλά η τεχνική παραμένει ίδια: ένας προκλητικός χαρακτηρισμός που μειώνει τη χώρα και μετατρέπει ένα σύνθετο γεγονός σε εύπεπτη εθνική αντιπαράθεση.

Αυτή τη φορά, πάντως, ο υποτιθέμενος «νάνος» έγραψε ιστορία μέσα στη Γερμανία.