Όταν η σιωπή ενός εφήβου είναι κραυγή – Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούμε

Λίγες εβδομάδες πριν τις Πανελλήνιες Εξετάσεις, σε μια χώρα που μόλις θρήνησε μία 17χρονη στην Ηλιούπολη και η φίλη της οποίας χαροπαλεύει, και παρακολουθεί με σοκ περιστατικά ακραίας βίας σε πανεπιστήμια, το ερώτημα δεν είναι πια θεωρητικό. Είναι βαθιά ανθρώπινο και επείγον: τι κάνουμε σήμερα ώστε αύριο να μη χαθεί άλλο ένα παιδί;

Η τραγωδία στην Ηλιούπολη πάγωσε ολόκληρη την κοινωνία. Δύο κορίτσια, φίλες και συμμαθήτριες, βρέθηκαν μπροστά σε ένα αδιέξοδο που κανένας έφηβος δεν θα έπρεπε να βιώνει. Πίσω από την είδηση υπάρχουν συναισθήματα, μοναξιά, πίεση, πένθος, φόβος για το μέλλον και μια σιωπή που, τελικά, ίσως έκρυβε μια κραυγή.

Η ψυχολόγος Ευαγγελία Παπαδοπούλου εξηγεί στο DEBATER πως «πολλά παιδιά δεν λένε ξεκάθαρα “δεν είμαι καλά”. Το δείχνουν όμως με την απόσυρση, την αδιαφορία, την έκρηξη θυμού ή με μια σιωπή που μεγαλώνει μέρα με τη μέρα. Και δυστυχώς, πολλές φορές οι μεγάλοι τη μεταφράζουν ως “εφηβεία” και όχι ως σήμα κινδύνου».

«Δεν είναι φάση, ούτε υπερβολή»

Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων αλλαγών, αμφιβολιών και συναισθηματικών διακυμάνσεων. Όμως υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φυσιολογική δυσκολία της ηλικίας και στην ψυχική επιβάρυνση που χρειάζεται βοήθεια.

«Όταν ένα παιδί απομονώνεται για μήνες, όταν σταματά να χαίρεται πράγματα που αγαπούσε, όταν χάνει το ενδιαφέρον του για τη ζωή ή μιλά συνεχώς απαξιωτικά για τον εαυτό του, τότε δεν μιλάμε για “γκρίνια”. Μιλάμε για πόνο», σημειώνει η Ευαγγελία Παπαδοπούλου.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας:

Στο 50% των περιπτώσεων, η κατάθλιψη ξεκινά πριν τα 14.
Η αυτοκτονία αποτελεί την τέταρτη αιτία θανάτου στις ηλικίες 15-29.
Πάνω από το 75% όσων αυτοκτονούν είχαν δώσει προειδοποιητικά σημάδια που δεν αναγνωρίστηκαν εγκαίρως.


Στην Ελλάδα, οι ειδικοί παρατηρούν αυξητικές τάσεις σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές και αυτοτραυματισμούς, ιδιαίτερα μετά την πανδημία και τον παρατεταμένο εγκλεισμό. Η Αττική καταγράφει μεγάλο μέρος αυτών των περιστατικών, όχι επειδή «τα παιδιά είναι πιο αδύναμα», αλλά επειδή μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον διαρκούς πίεσης και αποξένωσης.

Γιατί οι έφηβοι πιέζονται τόσο πολύ σήμερα;

Η καθημερινότητα ενός εφήβου μοιάζει συχνά με έναν ατελείωτο αγώνα δρόμου. Φροντιστήρια, εξετάσεις, σύγκριση, social media, αβεβαιότητα για το μέλλον.

«Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν με την αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουν την αξία τους. Να είναι επιτυχημένα, όμορφα, κοινωνικά, παραγωγικά. Είναι εξαντλητικό ακόμη και για έναν ενήλικα, πόσο μάλλον για έναν έφηβο», τονίζει η Ευαγγελία Παπαδοπούλου.

Η έλλειψη ελεύθερου χρόνου, η αποδυνάμωση της γειτονιάς και των κοινωνικών δεσμών, οι γονείς που εργάζονται ασταμάτητα και η υπερέκθεση στις οθόνες δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου πολλά παιδιά νιώθουν μόνα, ακόμη κι όταν βρίσκονται ανάμεσα σε κόσμο.

Τα σημάδια που δεν πρέπει ποτέ να αγνοούμε

Οι ειδικοί επιμένουν ότι υπάρχουν ενδείξεις που χρειάζονται προσοχή:

-Παρατεταμένη απομόνωση και απομάκρυνση από φίλους και δραστηριότητες.


-Μεγάλες αλλαγές σε ύπνο και διατροφή.


-Απώλεια ενδιαφέροντος για χόμπι, μουσική, αθλητισμό ή παρέες.


-Έντονη χαμηλή αυτοεκτίμηση και φράσεις όπως «δεν αξίζω», «δεν θα τα καταφέρω», «δεν έχει νόημα».


-Άρνηση συμμετοχής στις Πανελλήνιες ή υπερβολική εμμονή με αυτές.

-Ξαφνική ηρεμία μετά από έντονη θλίψη.


-Άμεσες ή έμμεσες αναφορές σε θάνατο, εξαφάνιση ή φυγή.


«Το πιο σημαντικό είναι να μη φοβηθούμε να ρωτήσουμε ένα παιδί αν είναι καλά. Δεν “βάζουμε ιδέες” όταν μιλάμε ανοιχτά για την ψυχική υγεία. Αντίθετα, δείχνουμε ότι υπάρχει χώρος για αλήθεια και βοήθεια», υπογραμμίζει η Ευαγγελία Παπαδοπούλου.

Οι Πανελλήνιες δεν αξίζουν τη ζωή κανενός παιδιού

Η ελληνική κοινωνία έχει φορτώσει τις Πανελλήνιες με ένα σχεδόν δυσβάσταχτο βάρος. Σαν λίγες ώρες εξετάσεων να καθορίζουν την αξία, το μέλλον και την επιτυχία ενός ανθρώπου.

Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική.

«Ένα παιδί δεν αποτυγχάνει επειδή δεν έγραψε καλά. Αποτυγχάνουμε εμείς ως κοινωνία όταν το κάνουμε να πιστέψει ότι η ζωή του τελειώνει εκεί», λέει η Ευαγγελία Παπαδοπούλου.

Οι ζωές δεν κρίνονται σε ένα μηχανογραφικό. Άνθρωποι άλλαξαν πορεία στα 20, στα 30, ακόμη και στα 40 τους χρόνια. Καμία σχολή και κανένας βαθμός δεν αξίζει περισσότερο από την ψυχική ισορροπία ενός παιδιού.

Γι’ αυτό και η κουβέντα μέσα στο σπίτι πρέπει να αλλάξει. Όχι μόνο «διάβασες;», αλλά «πώς νιώθεις;». Όχι «πρέπει να πετύχεις», αλλά «είμαστε εδώ για σένα ό,τι κι αν γίνει».

Από τη σιωπή στη βία: Η ίδια πληγή

Μέσα στο ίδιο 24ωρο με την τραγωδία στην Ηλιούπολη, η χώρα παρακολούθησε και σοβαρά περιστατικά βίας σε πανεπιστήμια, με νεαρούς τραυματισμένους και εικόνες ακραίας έντασης.

Η βία προς τους άλλους και η βία προς τον εαυτό συχνά έχουν κοινή ρίζα: θυμό, αδιέξοδο, φόβο, ματαίωση, αίσθηση εγκατάλειψης.

«Όταν μια κοινωνία δεν διδάσκει στα παιδιά πώς να διαχειρίζονται τη ματαίωση και πώς να ζητούν βοήθεια, τότε κάποια παιδιά στρέφουν τον πόνο προς τα μέσα και κάποια προς τα έξω», σημειώνει η Ευαγγελία Παπαδοπούλου.

Τι μπορούμε να κάνουμε από σήμερα

Η αλλαγή δεν ξεκινά μόνο από ειδικούς ή κρατικούς φορείς. Ξεκινά από την καθημερινότητα.

Στο σπίτι:

-Ακούμε χωρίς ειρωνεία και χωρίς βιαστικές συμβουλές.


-Δίνουμε χρόνο και ουσιαστική παρουσία.


-Δεν μετατρέπουμε την επίδοση σε μέτρο αξίας.


Στο σχολείο:

-Χρειάζονται μόνιμοι σχολικοί ψυχολόγοι και εκπαιδευτικοί που μπορούν να εντοπίσουν έγκαιρα τα σημάδια.


Στην κοινωνία:

Η ψυχοθεραπεία και η ψυχική υποστήριξη πρέπει να αντιμετωπίζονται χωρίς στίγμα.
Η φράση «πήγαινε σε ψυχολόγο» δεν πρέπει να ακούγεται ως προσβολή, αλλά ως φροντίδα.


Αν κάποιος δυσκολεύεται αυτή τη στιγμή, δεν είναι μόνος. Και υπάρχει βοήθεια.

-1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία


-116 111, Ευρωπαϊκή Γραμμή για το Παιδί


-10306, Γραμμή Ψυχολογικής Υποστήριξης


-112, Σε επείγουσα κατάσταση


Ίσως τελικά να μη σώζονται όλα με μεγάλες λύσεις. Ίσως κάποιες φορές να αρκεί μια αληθινή κουβέντα, μια ερώτηση χωρίς βιασύνη, μια παρουσία χωρίς κριτική.

«Τα παιδιά δεν χρειάζονται τέλειους γονείς. Χρειάζονται ενήλικες που να τα ακούν πραγματικά», καταλήγει η Ευαγγελία Παπαδοπούλου.

Και καμιά φορά, αυτό μπορεί να κάνει όλη τη διαφορά.