Πόσο παλιά είναι τα ελληνικά Phantom – Γιατί εξακολουθούν να πετούν σε Ελλάδα, Τουρκία και Ιράν

Έντονη συζήτηση για την παλαιότητα των μαχητικών αεροσκαφών F-4 Phantom έχει ανοίξει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με αρκετούς χρήστες να υποστηρίζουν ότι η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα στον κόσμο που εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τον συγκεκριμένο τύπο.

Ο ισχυρισμός αυτός, ωστόσο, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Εκτός από την Ελληνική Πολεμική Αεροπορία, επιχειρησιακά Phantom εξακολουθούν να διατηρούν η Τουρκία και το Ιράν, αν και οι στόλοι των τριών χωρών έχουν διαφορετικές εκδόσεις, δυνατότητες και προγράμματα αναβάθμισης.

Ένα μαχητικό που σχεδιάστηκε τη δεκαετία του 1950

Το McDonnell Douglas F-4 Phantom II πραγματοποίησε την πρώτη του πτήση στις 27 Μαΐου 1958 και εντάχθηκε σε υπηρεσία στις αρχές της δεκαετίας του 1960.

Αρχικά σχεδιάστηκε για το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, όμως εξελίχθηκε σε ένα από τα γνωστότερα και πιο επιτυχημένα μαχητικά αεροσκάφη του Ψυχρού Πολέμου. Συνολικά κατασκευάστηκαν περισσότερα από 5.000 Phantom, ενώ η παραγωγή του τύπου ολοκληρώθηκε το 1981.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες απέσυραν τα τελευταία F-4 από πολεμική χρήση τη δεκαετία του 1990, ενώ αργότερα τα χρησιμοποίησαν ως μη επανδρωμένους εναέριους στόχους. Η Ιαπωνία απέσυρε τα δικά της Phantom το 2021 και η Νότια Κορέα πραγματοποίησε την τελευταία επιχειρησιακή πτήση του τύπου το 2024.

Από το 1974 τα Phantom στην Ελλάδα

Τα πρώτα ελληνικά F-4E Phantom II προσγειώθηκαν στην Ανδραβίδα τον Απρίλιο του 1974, στο πλαίσιο του προγράμματος «Peace Icarus».

Αυτό σημαίνει ότι ορισμένα από τα αεροσκάφη της αρχικής παραλαβής έχουν πλέον συμπληρώσει περισσότερα από 50 χρόνια από την κατασκευή και την ένταξή τους στην Πολεμική Αεροπορία.

Σήμερα τα ελληνικά F-4E AUP επιχειρούν από την 117 Πτέρυγα Μάχης στην Ανδραβίδα, με την 338 Μοίρα Δίωξης-Βομβαρδισμού. Η ίδια η Πολεμική Αεροπορία αναφέρει ότι ο τύπος εντάχθηκε στο ελληνικό οπλοστάσιο το 1974.

Τα ελληνικά Phantom, πάντως, δεν βρίσκονται στην αρχική τεχνολογική κατάσταση με την οποία παραλήφθηκαν.

Τι άλλαξε με το πρόγραμμα AUP

Μέρος του ελληνικού στόλου πέρασε από το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού AUP – Avionics Upgrade Programme, γνωστό και ως «Peace Icarus 2000».

Με την αναβάθμιση αυτή εκσυγχρονίστηκαν κρίσιμα ηλεκτρονικά συστήματα, το ραντάρ, τα όργανα του πιλοτηρίου, τα συστήματα επικοινωνίας και πλοήγησης, καθώς και η δυνατότητα αξιοποίησης νεότερων όπλων.

Ο εκσυγχρονισμός βελτίωσε σημαντικά τις επιχειρησιακές δυνατότητες των αεροσκαφών. Δεν άλλαξε, όμως, το γεγονός ότι οι βασικές άτρακτοι και οι δομές τους προέρχονται από αεροσκάφη που κατασκευάστηκαν πριν από περίπου μισό αιώνα.

Η Τουρκία διατηρεί τα F-4E Terminator 2020

Phantom εξακολουθεί να χρησιμοποιεί και η Τουρκική Πολεμική Αεροπορία, η οποία παρέλαβε τα πρώτα αεροσκάφη του τύπου επίσης το 1974.

Μέρος του τουρκικού στόλου αναβαθμίστηκε στην έκδοση F-4E 2020 Terminator, μέσω προγράμματος που περιλάμβανε νέα ηλεκτρονικά συστήματα, ραντάρ, εξοπλισμό ναυτιλίας και δυνατότητες κρούσης.

Τα τουρκικά Phantom συμπλήρωσαν το 2024 50 χρόνια υπηρεσίας, με την Τουρκική Πολεμική Αεροπορία να πραγματοποιεί σχετικές επετειακές εκδηλώσεις στο Εσκί Σεχίρ.

Επομένως, ούτε η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα του ΝΑΤΟ που διατήρησε τον τύπο τόσο βαθιά στον 21ο αιώνα ούτε τα ελληνικά Phantom είναι τα μοναδικά F-4 που εξακολουθούν να πραγματοποιούν στρατιωτικές πτήσεις.

Ο παλαιότερος και πιο αινιγματικός στόλος βρίσκεται στο Ιράν

Ακόμη πιο ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Ιράν, το οποίο απέκτησε δεκάδες F-4D, F-4E και αναγνωριστικά RF-4E πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

Λόγω των διεθνών κυρώσεων και της πολυετούς αδυναμίας αγοράς δυτικών ανταλλακτικών, η ιρανική αεροπορία αναγκάστηκε να αναπτύξει δικές της μεθόδους συντήρησης, επισκευής και ανακατασκευής εξαρτημάτων.

Το Ιράν εξακολουθεί να εμφανίζει Phantom σε ασκήσεις, επιχειρησιακές δραστηριότητες και δημόσιες παρουσιάσεις. Ο ακριβής αριθμός των πραγματικά αξιόμαχων αεροσκαφών του, πάντως, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα.

Είναι επικίνδυνο ένα μαχητικό μόνο επειδή είναι παλιό;

Η ηλικία ενός πολεμικού αεροσκάφους αποτελεί σημαντικό παράγοντα, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να χαρακτηριστεί ένα αεροσκάφος μη ασφαλές.

Η αξιοπλοΐα κρίνεται από σειρά δεδομένων, όπως:

• οι συνολικές ώρες πτήσης,
• η καταπόνηση της ατράκτου,
• οι κύκλοι απογείωσης και προσγείωσης,
• η διάβρωση και η δομική κόπωση,
• η συντήρηση των κινητήρων και των επιμέρους συστημάτων,
• οι τεχνικοί έλεγχοι και η διαθεσιμότητα ανταλλακτικών.

Υπάρχουν στρατιωτικά αεροσκάφη αντίστοιχης ηλικίας που συνεχίζουν να πετούν διεθνώς, επειδή έχουν υποστεί εκτεταμένες εργασίες συντήρησης και αναβάθμισης.

Από την άλλη πλευρά, όσο αυξάνεται η ηλικία ενός στόλου τόσο δυσκολότερη και ακριβότερη γίνεται η υποστήριξή του, ενώ εντείνονται οι απαιτήσεις για ελέγχους δομικής αντοχής και αντικατάσταση εξαρτημάτων.

Τι ισχύει τελικά

Τα ελληνικά Phantom είναι πράγματι αεροσκάφη ηλικίας περίπου μισού αιώνα, ακόμη και αν μέρος του στόλου έχει εκσυγχρονιστεί σε επίπεδο ηλεκτρονικών και οπλικών συστημάτων.

Δεν ισχύει, όμως, ότι η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα που εξακολουθεί να πετά με F-4. Επιχειρησιακά Phantom διατηρούν επίσης η Τουρκία και το Ιράν.

Η παλαιότητα είναι ένα πραγματικό και σοβαρό ζήτημα για κάθε πολεμική αεροπορία, αλλά δεν μπορεί από μόνη της να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη για τα αίτια ενός ατυχήματος. Κάθε περιστατικό απαιτεί ξεχωριστή τεχνική διερεύνηση, βάσει των ευρημάτων, του ιστορικού συντήρησης και των δεδομένων της πτήσης.