O απόγονος του Αντώνιου Λιγνού στο DEBATER: «Ήταν ο γιατρός των φτωχών – Ανακάλυψε τη θεραπεία του Καλαζάρ»

Ο Μιχάλης Κουρής, ένας από τους ελάχιστους απογόνους του Αντώνιου Λιγνού και μοναδικός κληρονόμος του ιστορικού αρχοντικού του επί 40 χρόνια δημάρχου της Ύδρας, μιλά στο DEBATER για τις άγνωστες πτυχές της ζωής ενός ανθρώπου που άφησε τεράστιο αποτύπωμα στην ιατρική, την ιστορία και την κοινωνία της Ύδρας, χωρίς όμως να λάβει ποτέ την αναγνώριση που – σύμφωνα με τους απογόνους του – πραγματικά άξιζε. Έξω από το αρχοντικό του μια επιγραφή που αναφέρει:

«Εδώ έζησε το εκλεκτό τέκνο της Ύδρας. Αντώνιος Δημ. Λιγνός (1871 – 1956), γιατρός, Δήμαρχος Ύδρας για 40 ολόκληρα χρόνια. Δημιουργός και διευθυντής του ιστορικού αρχείου Ύδρας. Αντεπιστέλλον μέλος ακαδημίας Αθηνών. Έκφραση τιμής και ευγνωμοσύνης Υδραϊκού συνδέσμου Πειραιώς» και κάπως έτσι αρχίζει η ιστορία ένας σημαντικού ανθρώπου.

Ο Αντώνιος Λιγνός υπήρξε ένας άνθρωπος μπροστά από την εποχή του. Γιατρός, ιστορικός, ερευνητής, δήμαρχος και πάνω απ’ όλα ένας βαθιά ανθρωπιστής. Ένας άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στους φτωχούς, στην επιστήμη και στον τόπο του.

Η αρχή…

Ο Αντώνιος Λιγνός γεννήθηκε μέσα στη φτώχεια. Ως μαθητής ακόμη, πήγαινε γυμνάσιο και τα απογεύματα εργαζόταν στο τυπογραφείο της Ύδρας, το οποίο τότε στεγαζόταν στον χώρο του μοναστηριού όπου λειτουργούσε και ο δήμος. Δούλευε για να βοηθήσει οικονομικά την οικογένειά του.

Μια ημέρα, όταν σχολούσε από τη δουλειά, έξω από ένα μικρό καφενείο κάθονταν ο τότε κοινοτάρχης της Ύδρας, ο διευθυντής του σχολείου και ένας εύπορος άνδρας της εποχής, που σύμφωνα με τις αφηγήσεις ήταν συγγενής του Οικονόμου.

Ο διευθυντής του σχολείου, βλέποντας τον νεαρό Λιγνό να περνά, είπε χαρακτηριστικά:

«Τον βλέπετε αυτόν; Είναι διάνοια αλλά δεν έχει χρήματα να σπουδάσει».

Οι σπουδές…

Ο εύπορος άνδρας ρώτησε τότε τον κοινοτάρχη:

«Τι ανάγκες έχουμε στο νησί;»

Η Ύδρα εκείνη την εποχή αριθμούσε περίπου 20.000 κατοίκους και το μεγαλύτερο πρόβλημα ήταν η έλλειψη γιατρών.

«Έχουμε ανάγκη από γιατρούς», του απάντησαν.

Ζήτησε τότε να φωνάξουν τον νεαρό Αντώνιο Λιγνό και του είπε:

«Εγώ θα σε σπουδάσω. Θα πας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και θα τα πληρώσω όλα εγώ. Θέλω μόνο μία υπόσχεση: όταν τελειώσεις, θα επιστρέψεις στην Ύδρα».

Η συμφωνία έγινε προφορικά και ο Λιγνός έφυγε για την Αθήνα. Ο ευεργέτης του πλήρωσε μόνο την πρώτη χρονιά των σπουδών του. Από εκεί και πέρα, ο Λιγνός ήταν συνεχώς πρώτος σε βαθμολογία και έτσι, σύμφωνα με τους κανονισμούς της εποχής, συνέχισε δωρεάν τις σπουδές του.

Όταν αποφοίτησε πρώτος από την Ιατρική Σχολή, κέρδισε υποτροφία για μετεκπαίδευση τριών ετών στο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της Γαλλίας, στο Παρίσι.

Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του, του προτάθηκε να αναλάβει θέση στο μεγαλύτερο πανεπιστημιακό νοσοκομείο της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο.

Η απάντησή του ήταν αφοπλιστική:

«Δεν υπάρχει περίπτωση. Έχω υποσχεθεί να γυρίσω στην Ύδρα».

Σύμφωνα με τις διηγήσεις της οικογένειας, υπήρξαν ακόμη και προσπάθειες να τον μεταφέρουν με το ζόρι στην Αλεξάνδρεια, όμως εκείνος τήρησε τον λόγο του και επέστρεψε στο νησί του.

Ο γιατρός των φτωχών και οι βαθιές του ρίζες με την Ύδρα

Ο Αντώνιος Λιγνός δεν ήταν μόνο ένας σπουδαίος επιστήμονας. Ήταν ένας άνθρωπος με σπάνια ευγένεια και βαθιά κοινωνική συνείδηση.

Αποφάσισε να ασχοληθεί με την αυτοδιοίκηση και έθεσε υποψηφιότητα για δήμαρχος της Ύδρας. Την πρώτη φορά δεν εξελέγη. Τη δεύτερη όμως κέρδισε και από τότε εκλεγόταν συνεχώς για περίπου 40 χρόνια.

Μάλιστα, σε μια περίοδο έντονης οικονομικής κρίσης για το νησί, λόγω της κατάρρευσης της σφουγγαροαλιείας και της εμφάνισης του πλαστικού σφουγγαριού, εμφανίστηκε αντίπαλος υποψήφιος που πίστευε ότι η κρίση οφειλόταν στον Λιγνό.

Παρά τις πιέσεις που δεχόταν να μη συμμετάσχει στις εκλογές, κατέβηκε απέναντί του και ηττήθηκε πανηγυρικά. Η ήττα ήταν τόσο βαριά, που εγκατέλειψε τελικά την Ύδρα.

Δήμαρχος με ευαισθησίες: Ο γιατρός των φτωχών

Ο κόσμος τον αποκαλούσε «ο γιατρός των φτωχών».

Δεν περιοριζόταν μόνο στην ιατρική εξέταση. Πήγαινε στα σπίτια των φτωχών, τους εξέταζε, τους έγραφε τα φάρμακα και πολλές φορές τους έβαζε χρήματα στην τσέπη για να μπορέσουν να τα αγοράσουν.

Στο αρχοντικό του υπήρχαν πάντα τρόφιμα που του έστελναν άνθρωποι από απέναντι μέρη ως ένδειξη ευγνωμοσύνης: όσπρια, τυριά, λάδι και άλλα αγαθά. Εκείνος όμως δεν τα κρατούσε για τον εαυτό του.

Με τον αγωγιάτη του τα μοίραζε διακριτικά στις φτωχές οικογένειες της Ύδρας.

«Μέχρι και την κοτόσουπα του αρρώστου εξασφάλιζε», θυμάται ο Μιχάλης Κουρής.

Χαρακτηριστική είναι η ιστορία μιας γυναίκας με έξι παιδιά, η οποία του είπε κάποτε:

«Γιατρέ, γιατί μου γράφεις φάρμακα; Δεν βλέπεις ότι δεν έχω ούτε να φάω;»

Και εκείνος της απάντησε:

«Αϊ μωρή, σκάσε. Ό,τι λέω εγώ θα κάνεις».

Της έβαλε χρήματα στην τσέπη και της έδωσε και μία κότα για να κάνει κοτόσουπα στα παιδιά της.

Μιλούσε επτά γλώσσες και συνήθιζε να μιλά στον καθένα στη μητρική του γλώσσα. Όποιον είχε απέναντι του, του μιλούσε αντίστοιχα.

Έργο του ως γιατρός και η σωτηρία της ανθρωπότητας από την ασθένεια του καλαζαρ

Η μεγαλύτερη προσφορά του στην επιστήμη συνδέθηκε με το Καλαζάρ (Λεϊσμανίαση), μια ασθένεια που μάστιζε τότε την ανθρωπότητα.

Ο ίδιος έχασε ένα μικρό παιδί ασθενής του από την ασθένεια αυτή και το γεγονός τον σημάδεψε βαθιά.

Σύμφωνα με τις οικογενειακές αφηγήσεις, περνούσε νύχτες ολόκληρες κάνοντας πειράματα στο υπόγειο του σπιτιού του. Μελετούσε όργανα, ερευνούσε περιπτώσεις και πειραματιζόταν ασταμάτητα, έχοντας ακόμη και σκυλιά για τις έρευνές του.

Λέγεται ότι είχε σφραγίσει δύο παράθυρα του υπογείου για να εξασφαλίζει απόλυτο σκοτάδι κατά τη διάρκεια των πειραμάτων.

Τελικά, κατάφερε να ανακαλύψει τη θεραπεία που χρησιμοποιήθηκε για την αντιμετώπιση του Καλαζάρ και ανακοίνωσε την έρευνά του στο Ινστιτούτο Παστέρ.

Το πιο εντυπωσιακό όμως ήταν ότι δεν κράτησε ποτέ πνευματικά δικαιώματα για τη θεραπεία, ώστε να παραμείνει προσβάσιμη και φθηνή για όλο τον κόσμο.

Για την προσφορά του αυτή τιμήθηκε διεθνώς, ενώ το όνομά του βρίσκεται καταγεγραμμένο στο μαυσωλείο των εφευρετών στη Γαλλία. Ωστόσο επειδή δεν καταχώρησε τα δικαιώματα δεν φαίνεται κάπου ότι είναι ο εφευρέτης της θεραπείας και δεν πήρε ποτέ την φήμη που του άξιζε. Ένα Νόμπελ ιατρικής ίσως έπρεπε να δοθεί σε αυτή την προσωπικότητα που είχε μεγάλη συνεισφορά στην ιατρική.

Έργο ως δήμαρχος

Ως δήμαρχος, ο Αντώνιος Λιγνός έφερε τη Σχολή Εμποροπλοιάρχων στην Ύδρα, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη του νησιού.

Παράλληλα, υπήρξε παθιασμένος ιστορικός και ερευνητής.

Διάβαζε ασταμάτητα, συνήθως με έναν καφέ ή λίγο κρασί δίπλα του. Κάποια ημέρα, κατεβαίνοντας από το δημαρχείο, είδε μοναχούς να ετοιμάζονται να κάψουν δύο σακούλες γεμάτες έγγραφα.

Τους σταμάτησε και πήρε τα έγγραφα αυτά στο σπίτι του.

Χρειάστηκε τρία ολόκληρα χρόνια για να τα ταξινομήσει.

Όπως αποδείχθηκε, επρόκειτο για πολύτιμα ιστορικά αρχεία και ντοκουμέντα της Επανάστασης του 1821, με στοιχεία για τις χρηματοδοτήσεις του Αγώνα και για τα πρώτα βήματα της Επανάστασης.

Με τη βοήθεια του εφοπλιστή και ευεργέτη Γκίκα Ν. Κουλούρα δημιουργήθηκε το μουσείο της Ύδρας, όπου στεγάστηκε το αρχείο αυτό και στη συνέχεια δωρίστηκε στο Υπουργείο Παιδείας.

Ο Λιγνός ανέλαβε διευθυντής του μουσείου μέχρι το τέλος της ζωής του.

Πολλοί ιστορικοί χρησιμοποιούν ακόμη και σήμερα τα έργα και τις καταγραφές του ως βασικές ιστορικές πηγές.

Η φιλία με τον Παύλο Κουντουριώτη και ο Βενιζελισμός

Ο Αντώνιος Λιγνός διατηρούσε στενή φιλία με τον Παύλο Κουντουριώτη, τον μετέπειτα Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Οι δυο τους περνούσαν ώρες ολόκληρες κλεισμένοι στο σαλόνι του αρχοντικού του, συζητώντας χωρίς να ενοχλούνται από κανέναν.

Η οικογένεια θυμάται πως ποτέ δεν αποκάλυπταν τι συζητούσαν.

Η Ύδρα εκείνη την περίοδο υπήρξε το μοναδικό νησί του Αργοσαρωνικού με έντονο βενιζελικό χαρακτήρα. Όλα τα υπόλοιπα νησιά του Αργοσαρωνικού ήταν βασιλικά.

Η έκκληση του Προέδρου της Δημοκρατίας στον Αντώνιο Λιγνό

Όταν ο Λιγνός είχε πλέον μεγαλώσει, ο Παύλος Κουντουριώτης τού ζήτησε προσωπικά να γράψει τη νεότερη ιστορία της Ύδρας.

Εκείνος αρχικά αρνήθηκε, λέγοντας πως είχε κουραστεί και πως το μυαλό του ήταν ήδη γεμάτο.

Τελικά όμως, από σεβασμό και αγάπη προς τον φίλο του, αποδέχθηκε.

Οι προσπάθειες του Προέδρου της Δημοκρατίας να βάλει ρεύμα στον Λιγνό

Ο Κουντουριώτης πληροφορήθηκε κάποια στιγμή ότι ο Λιγνός ζούσε ακόμη χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα.

Απευθύνθηκε τότε στην ηλεκτρική εταιρεία του νησιού, πλήρωσε προσωπικά τα έξοδα και έστειλε συνεργείο να ηλεκτροδοτήσει το αρχοντικό.

Ο Λιγνός όμως, μόλις έμαθε πόσα χρήματα είχαν δοθεί, ζήτησε από τον εργάτη να κρατήσει μόνο όσα χρειάζονταν για την εργασία και μοίρασε τα υπόλοιπα στους φτωχούς του νησιού.

Όταν ο Κουντουριώτης είδε ξανά το σπίτι σκοτεινό, κατάλαβε αμέσως τι είχε συμβεί.

Έδωσε εκ νέου χρήματα και διέταξε να μπει ρεύμα «ό,τι κι αν πει ο Λιγνός».

Και έτσι ηλεκτροδοτήθηκε τελικά το ιστορικό αρχοντικό.

Η ιστορία του αρχοντικού του Αντώνιου Λιγνού

Το σπίτι αγοράστηκε από τους απογόνους του Γκίκα, προύχοντα της εποχής και πρόξενου της Ελλάδας στο Παρίσι.

Το αρχοντικό σχεδιάστηκε από έναν από τους σημαντικότερους Πορτογάλους αρχιτέκτονες της εποχής και θεωρείται αρχιτεκτονικό κόσμημα της Ύδρας.

Σύμφωνα με τις αφηγήσεις της οικογένειας, το κτίριο έχει κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να «δουλεύει» με τον αέρα και τις καιρικές συνθήκες του νησιού.

Πώς έσωσε ο Λιγνός την ανιψιά του από το ιώδιο

Η ανιψιά του, Παναγιούλα, όταν ήταν μικρή, παρασύρθηκε από συμβουλές φίλης της ότι το ιώδιο βοηθά στο αδυνάτισμα.

Το κατανάλωσε και υπέστη σοβαρές εσωτερικές βλάβες.

Ο Λιγνός προσπαθούσε απεγνωσμένα να καταλάβει τι της συνέβαινε, μέχρι που εκείνη ομολόγησε τι είχε κάνει.

«Ε, πες το χριστιανή μου», φέρεται να είπε.

Αμέσως ξεκίνησε θεραπεία και κατάφερε να τη σώσει. Ωστόσο, η ζημιά που είχε προκληθεί δεν της επέτρεψε ποτέ να αποκτήσει παιδιά.

Η οικογένεια πάνω απ’ όλα

Ο Λιγνός δεν δημιούργησε ποτέ δική του οικογένεια. Το μυαλό του ήταν συνεχώς στην επιστήμη, στους ασθενείς και στην έρευνα.

Φρόντιζε όμως με απόλυτη αφοσίωση τη μητέρα του και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του.

Οι συγγενείς του πίστευαν ότι κατάφερε να κρατήσει τη μητέρα του στη ζωή έναν χρόνο περισσότερο χάρη στα φάρμακα και τις προσωπικές του φροντίδες.

Η βράβευση από την Ακαδημία Αθηνών

Η προσφορά του στην επιστήμη και στην κοινωνία αναγνωρίστηκε και από την Ακαδημία Αθηνών, η οποία τον τίμησε ως αντεπιστέλλον μέλος.

Ο Αντώνιος Λιγνός στη Γερμανική Κατοχή

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, ο Λιγνός παρέμεινε μια προσωπικότητα που ακόμη και οι Γερμανοί αξιωματικοί σέβονταν.

Ο αρχίατρος των Γερμανών, παλιός συμφοιτητής του στο Παρίσι, τον προσέγγισε ζητώντας του βοήθεια για δύο Γερμανούς συνταγματάρχες που έπασχαν από Καλαζάρ.

Ο Λιγνός τούς θεράπευσε μέσα σε λίγους μήνες.

Όταν ο Γερμανός αρχίατρος τον ρώτησε τι αντάλλαγμα επιθυμούσε, εκείνος απάντησε:

«Θέλω η Ύδρα να μη στερηθεί φάρμακα».

Και πράγματι, το νησί δεν αντιμετώπισε ποτέ έλλειψη φαρμάκων κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Η ιστορία με τον αγωγιάτη του και η παρολίγον εκτέλεσή του

Κατά την Κατοχή, οι Άγγλοι έριχναν τρόφιμα και βοήθεια με αλεξίπτωτα στην περιοχή του Βλυχού.

Ο αγωγιάτης του Λιγνού, που είχε ειδική άδεια κυκλοφορίας λόγω του γιατρού, μετέφερε κρυφά τρόφιμα προς το αρχοντικό.

Μια μέρα, καθώς περνούσε μπροστά από γερμανική περίπολο, ένα σακί με ρύζι σκίστηκε πάνω στον τοίχο.

Για καλή του τύχη, το γαϊδούρι δεν κουνήθηκε και το ρύζι δεν χύθηκε μπροστά στους Γερμανούς.

Μόλις απομακρύνθηκαν, μάζεψε γρήγορα το φορτίο και το μετέφερε στο αρχοντικό, απ’ όπου μοιραζόταν κρυφά στους κατοίκους της Ύδρας.

Ο παπαγάλος του Λιγνού

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες που διασώθηκαν στην οικογένεια αφορά τον παπαγάλο που είχε στο σπίτι του, δώρο από την Αφρική.

Ο παπαγάλος επαναλάμβανε ό,τι άκουγε μέσα στο σπίτι.

Όταν κάποια στιγμή τον μετακίνησαν λόγω εργασιών βαψίματος, ο Λιγνός απαίτησε να επιστρέψει ακριβώς στη θέση του.

Λίγο αργότερα, η αδερφή του και η ανιψιά του κατάλαβαν γιατί.

Σε μια συζήτηση που είχαν κάνει μόνες τους, ο Λιγνός επανέλαβε ξαφνικά λεπτομέρειες που δεν θα μπορούσε να γνωρίζει.

Τότε συνειδητοποίησαν ότι ο «κατάσκοπος» του σπιτιού ήταν ο παπαγάλος.

Από εκείνη τη στιγμή, όταν ήθελαν να συζητήσουν κάτι μυστικό, τον σκέπαζαν για να μην ακούει.