Μικροβίωμα: Τι κρύβουν οι μικροοργανισμοί του εντέρου και πώς επηρεάζουν τη θεραπευτική προσέγγιση 

Τα τελευταία χρόνια η επιστήμη έχει αρχίσει να βλέπει το ανθρώπινο μικροβίωμα με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Δεν θεωρείται πλέον απλώς ένα σύνολο «καλών» μικροβίων που ζουν στο έντερο και βοηθούν την πέψη, αλλά ένα τεράστιο και δυναμικό οικοσύστημα που επηρεάζει σε βάθος τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο οργανισμός μας. Το μικροβίωμα φαίνεται να συνδέεται με τον μεταβολισμό, το ανοσοποιητικό σύστημα, τη φλεγμονή, αλλά και με την εμφάνιση ή την εξέλιξη πολλών ασθενειών. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι μπορεί να επηρεάζει και το πώς ανταποκρίνεται κάθε άνθρωπος στα φάρμακα. 

Το ανθρώπινο DNA είναι ίδιο από άτομο σε άτομο, ενώ το μικροβίωμα διαφέρει θεαματικά. 

Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) και ο Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ) αναφέρουν ότι μέχρι σήμερα, η εξατομικευμένη ιατρική στηρίχθηκε κυρίως στη γενετική ανάλυση του ανθρώπου: οι γιατροί προσπαθούν να καταλάβουν ποιες μεταλλάξεις ή βιολογικοί δείκτες συνδέονται με μια ασθένεια και, βάσει αυτών, να επιλέξουν τη σωστή θεραπεία. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή δεν εξηγεί τα πάντα.

Το ανθρώπινο DNA είναι σχεδόν ίδιο από άτομο σε άτομο, ενώ το μικροβίωμα μπορεί να διαφέρει θεαματικά. Αυτή η διαφορά ίσως αποτελεί ένα κρίσιμο «κρυφό στρώμα» πληροφορίας που λείπει από την κλασική ιατρική προσέγγιση.

Το έντερο μας φιλοξενεί τρισεκατομμύρια μικροοργανισμούς, κυρίως βακτήρια, αλλά και ιούς, μύκητες και άλλους μικροβιακούς πληθυσμούς. Συλλογικά, αυτοί οι οργανισμοί διαθέτουν ένα γενετικό οπλοστάσιο πολύ μεγαλύτερο από το ανθρώπινο γονιδίωμα. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι έχουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν αναρίθμητες βιολογικές διεργασίες. Μπορούν να μετατρέπουν συστατικά της τροφής σε ουσίες που δρουν στον οργανισμό, να ενισχύουν ή να αποδυναμώνουν την ανοσιακή απόκριση και, όπως δείχνουν όλο και περισσότερα στοιχεία, να αλληλεπιδρούν με φαρμακευτικές ουσίες. 

Ο ρόλος του μικροβιώματος στη φαρμακευτική αγωγή 

Το εντερικό μικροβίωμα και τα φάρμακα αλληλεπιδρούναμφίδρομα: ορισμένοι μικροοργανισμοί μπορούν να μεταβολίζουν ή να τροποποιούν φάρμακα, επηρεάζοντας την αποτελεσματικότητα ή την τοξικότητά τους, ενώ πολλά φάρμακα μπορούν επίσης να μεταβάλλουν τη σύνθεση και τη λειτουργία του μικροβιώματος. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές ενδέχεται να συμβάλλουν στις διαφορές που παρατηρούνται από ασθενή σε ασθενή ως προς την ανταπόκριση και τις παρενέργειες. Η βαθύτερη κατανόηση αυτών των μηχανισμών ίσως επιτρέψει στο μέλλον πιο εξατομικευμένες θεραπείες, στις οποίες θα λαμβάνεται υπόψη όχι μόνο η νόσος και το γονιδίωμα, αλλά και το μικροβιακό προφίλ του ασθενούς.

Οι δυσκολίες στην έρευνα 

Ή έρευνα στο μικροβίωμα παραμένει δύσκολη, επειδή δεν αρκεί να γνωρίζουμε ποια μικρόβια υπάρχουν στο έντερο. Χρειάζεται να καταλάβουμε και τι ακριβώς κάνουν. Πολλά μέχρι σήμερα δεδομένα είναι κυρίως περιγραφικά: δείχνουν ποιοι μικροοργανισμοί υπάρχουν σε έναν άνθρωπο, αλλά όχι ποιες βιοχημικές αντιδράσεις πραγματοποιούν ή πώς αλληλεπιδρούν με φάρμακα και ιστούς. Επιπλέον, οι μέθοδοι διαφέρουν από εργαστήριο σε εργαστήριο, κάτι που δυσκολεύει την αναπαραγωγή των αποτελεσμάτων. Η έλλειψη κοινών προτύπων έχει καθυστερήσει τη μετάφραση των επιστημονικών ευρημάτων σε πρακτικά εργαλεία για γιατρούς και φαρμακευτικές εταιρείες.

Στο πλαίσιο αυτό εμφανίζονται και νέες εταιρείες βιοτεχνολογίας, όπως η Outpost Bio στις Ηνωμένες Πολιτείες, που επιχειρούν να κάνουν την ανθρώπινη μικροβιολογία πιο «υπολογίσιμη». Η λογική τους είναι ότι δεν αρκεί να συλλέγονται υπάρχοντα δεδομένα από διαφορετικές πηγές· χρειάζεται η δημιουργία νέων, ανθρώπινων, λειτουργικών δεδομένων με ελεγχόμενο και αναπαραγώγιμο τρόπο. 

Η ιατρική του μέλλοντος 

Βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή αυτής της διαδρομής και πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά. Η ιατρική του μέλλοντος δεν θα περιορίζεται μόνο στα ανθρώπινα κύτταρα, αλλά θα λαμβάνει υπόψη και τους αόρατους μικροσκοπικούς «συγκάτοικούς» μας. Αν οι επιστήμονες καταφέρουν να μετατρέψουν την πολυπλοκότητα του μικροβιώματος σε πρακτική γνώση, τότε ίσως ανοίξει ο δρόμος για πιο ακριβείς, ασφαλείς και πραγματικά εξατομικευμένες θεραπείες.